piše: Boris Bogdan
Inspirisan tragikomičnom farsom još jednog polaganja vijenca na ploču kojom se konstatuje “oslobođenje Budve” 8.11. 1918., a zapravo ulazak druge strane vojske u već pet dana slobodni i napušteni grad, vojske koja nije metka opalila, (osim možda u kakvu gradsku mačku), a kamoli ranila kog neprijateljskog vojnika ili u tom “pobjedonosnom pregnuću” podnijela kakve trudove, a kamoli stradanja, pomislih šta bi o tome mislili toliki slavni Budvani koji se u narative ovih današnjih “nosilaca vijenaca” nikako ne uklapaju.
U prošlosti ovog grada za čiju se slavu i važnost vjekovima znalo i na tačkama planete o kojima ovi nosači vijenaca nikada nisu i vjerovatno neće čuti, postojali su ljudi čiji životni luk nije služio sopstvenoj jeftinoj promociji, već su u svom pregnuću polazili od iskrene želje učiniti nešto trajno za svoj narod i svoju sredinu. Čvrst most bačen preko vjekova — spona između tvrdog crnogorskog krša i biserne, svjetlucave lagune u kojoj preko 2000 godina leži slavna Budva. Danas otužna sjena svog četvorovjekovnog zenita ostvarenog tokom trajanja Republike Svetog Marka.
U tu rijetku vrstu polihistora, vizionara i aristokrata duha spada don Krsto Ivanović, dijete budvanskih bedema i kapetan vlastite sudbine, čije je ime zlatnim slovima upisano u istoriju Budve, Mletačke Republike i crnogorskog korijena iz kojeg je ponikao.
Don Krsto Ivanović rođen je 1628. godine u jednoj od kuća među kaletama drevne Budve. Mali Krsto je od malih nogu bio uočen kao vrlo neobično i izuzetno nadareno dijete, sa, u to vrijeme, krajne rijetkim zanimanjem za istoriju i sa sposobnosti da uočava svu njenu složenost, ali i gorčinu. Njegova plemićka porodica nosila je u svom porodičnom biću ponosno sjećanje na njihov stari crnogorski korijen iz Cetinja, odakle su se njijovi preci vijek ranije spustili na obalu, zamijenivši planinske vrleti mediteranskim horizontima. Ta dvojnost — gorštaka i pomorca, čovjeka slobode i čovjeka reda — postaće unutrašnji kompas njegovog čitavog života. Krstovi roditelji, baš kao i roditelji Blažene Ozane (Jovane-Joše Đujović, crnogorske pastirice iz Lješanske nahije), bili su pravoslavci. No, i on će, poput Blažene Ozane, ośetiti mnogo bližim nauk vjere koji je učila Zapadna Crkva pa će se kao mlad zarediti. U redovništvu se neće samo opismeniti već i dobiti zavidno obrazovanje.
Dok je nad Budvom visila neprestana prijetnja osmanskih nasrtaja i pohara, mladi Krsto je uz crkvene sticao i prve književne poduke. Ali, njegovom nemirnom i britkom duhu zidine rodnog grada brzo su postale tijesne. Put ga odnosi u zlatnu Padovu, najvažniji univerzitetski centar Serenissime, đe na studijama prava i teologije brusi svoj intelekt, spajajući klasičnu latinsku erudiciju sa jadranskim temperamentom. Boravak u Zari (Zadru, glavnom gradu Dalmacije i Albanije, tj. cijele mletačke obale od Trsta do Sarande) dodatno ga učvršćuje u svijesti o jedinstvu i ranjivosti istočne jadranske obale, pripremajući ga za ulogu koju će odigrati na velikoj evropskoj sceni.
Iako je najveći dio zrelog doba proveo daleko od kuće, srce don Krsta nikada nije napustilo Budvu. Sa tek nešto više od dvadeset godina, 1650. godine, on piše svoje životno djelo — “Anali grada Budve” iliti “Budvanski Ljetopis”(poznato i po venetskom naslovu “Istoria di Doglioni”).
To nije bila suva hronika, već pravi spomenik podignut od riječi. U vremenu kada su male komune gubile svoj glas pod naletima imperija, don Krsto je perom sačuvao tadašnji Statut grada, običaje, rodoslove i zapise o junačkoj odbrani svoga grada. Svojim Analima obezbijedio je da Budva nikada ne bude samo geografska tačka na mapi, već nekadašnji ponosni grad-država sa vlastitim dostojanstvom i dubokim istorijskim temeljima, kojima je dobrovoljno učinio i uzidao sebe u biće slavne Republike.
Godine 1657. don Krsto dolazi u Veneciju, nestvarni grad podignut na vodi. U epicentar moći tadašnjeg svijeta. Ubrzo postaje sekretar moćnog Leonarda Pesara, prokuratora bazilike Svetog Marka, dokazujući da intelekt i otmjenost ne poznaju granice.
Tu, njegova pjesnička i intelektualna priroda dobija puni zamah. Kada 1675. godine objavljuje zbirku pjesama, on se ponosno potpisuje kao Cristoforo Ivanovich Epirota Nobilis Buduensis (Krsto Ivanović, plemić Epirski/Primorski iz Budve). U predgovoru uz osmijeh piše o sebi kao o nekome ko je u mletačke salone donio „Muzu stranca“ (Musa forestiera), svjestan da njegovo porijeklo miriše na barut, ratne trube i slobodu ljutog ali za prijatelje otvorenog i jednostavnijeg južnog Jadrana, na neki čudan način čak i pitomiju verziju života od uglađenog mletačkog dvorskog estetizma. Dopisivao se Don Krsto i sa najmoćnijim evropskim vladarima tog doba, poput rimsko-njemačkog cara Leopolda I Habsburškog i francuskog kralja Luja XIV. U čast mletačkog dužda Luiđija Kontarinija spjevao je svečanu serenadu “Trijumfalna sreća” (La felicità trionfante), a kruna njegovog crkvenog i društvenog uspona dogodiće se 1676. godine, kada biva postavljen za kanonika prestižnog kaptola bazilike Svetog Marka — na jednu od najmoćnijih duhovnih pozicija u Republici Svetog Marka.
Iako uvažen u venecijanskim palatama, don Krsto nikada nije zaboravio odakle je potekao. Kada je 1677. godine trebalo braniti interese njegovog rodnog kraja, on bez oklijevanja preuzima ulogu zvaničnog poklisara („ambasadora“) opštine Budva pred mletačkim duždom i Sinjorijom odnosno Senatom.
Pred najvišim vlastima moćne imperije, sa diplomatskim taktom i urođenim gospodstvom, on uzdiže glas svog malog velikog primorskog grada, štiteći njegovu autonomiju i obrazlažući zašto su njegova prava opravdana i kroz vjekove zaslužena. Prepoznajući njegovu stručnost i oratorsku veličinu, Mletačka Republika ga nagrađuje zlatnim Duždevim prstenom, knjigama i doktorskom titulom — rijetkim priznanjem čovjeku koji je bio podjednako privržen svojoj maloj Budvi koliko i velikoj Serenissimi.
Neumorni duh don Krsta ostavio je traga i tamo đe mu se niko nije nadao — u svjetskoj umjetnosti. Godine 1681. objavljuje “Le memorie teatrali di Venezia,” čime postepeno ulazi u istoriju kao prvi teatrolog i istoričar operske umjetnosti na svijetu, katalogizujući vjekovno blago mletačkih pozorišta. Njegovi libreti i dramski eksperimenti unijeli su dašak ljudskosti i realizma u baroknu ukočenost.
Kao esteta do posljednjeg daha, 1684. godine, ovaj nadaleko čuveni naučni radnik, svećenik, istoričar umjetnosti i esteta sam naručuje i dizajnira svoju grobnicu kod vajara Marka Beltrama u mletačkoj crkvi San Moisè, napisavši sopstveni epitaf. Kada je sklopio oči 1688. godine u svojoj šezdesetoj godini otišao je čovjek koji je pomirio naizgled nespojivo: divlju ljepotu crnogorskog krša, ponos drevne Budve i rafiniranu kulturu najslavnije i najbogatije države srednjeg vijeka.
Don Krsto Ivanović ostao je vječni putnik između dviju obala — dokaz da mali narodi i gradovi rađaju gigante čiji eho zna nadživjeti i carstva i vjekove.
Zajedno sa savremenicima poput Vicka Zmajevića ili Andrije Zmajevića, don Krsto Ivanović stoji u prvom redu baroknog humanizma, dokazujući da su mletačke južnojadranske komune davale vrhunske evropske intelektualce.
Opština Budva je na zahtjev naučnih i drugih krugova 2008. prepoznala značaj ličnosti i djela don Krsta Ivanovića pa je tragom toga donijela odluku o narudžbi spomenika svom slavnom sugrađanimu. Na konkursu je pobijedio poznati vajar, akademik Zlatko Glamočak, koji je ubrzao uradio i izlio bistu u bronzi naredne 2009.
Od tada, spomenik je godinama stajao u livnici u Smederevu, jer se naredna opštinska vlast bavila drugim temama (mnogima od njih se i danas bave sudovi), ne nalazeći vremena da preuzme bistu. Sa dolaskom novih partija na čelo grada bista ovog slavnog Budvanina (bez koga grad jedva da bi što znao o svojoj prošlosti), završiće utamničena u podrumu gradskog depoa. Don Krsto i danas služi kaznu tamo, zajedno s još nekim statuama i bistama drugih zaslužnih Budvana koje ovi koji danas vješaju vijence na ploču “pobjedonosnoj” stranoj vojsci (čudnoj vojsci bez mrtvih i ranjenih u tom oslobađanju) ali koja je, eto, “oslobodila” Budvane ,i to gle čuda, bez i jednog jedinog Budvanina koji joj se tokom “opsade” napuštenog grada pridružio ili bar nakon “ljute bitke” izašao sa zdravicom pred njih.
Eto, da se na trenutak prisjetimo don Krsta Ivanovića dok se čeka da ga iz tamnice izvedu neki malo dostojniji njega i njegovog djela.
