INTERVJU: VLADIMIR JOVANOVIĆ O AUTOKEFALIJI, ISTORIJI PRAVOSLAVLJA I CRNOGORSKOJ CRKVENOJ SAMOSTALNOSTI
Jovanović osporava uvriježena tumačenja istorije Pećke arhiepiskopije, govori o odnosu Carigrada i Moskve prema autokefaliji i objašnjava kako se kroz Duklju i Zetu razvijala crnogorska crkvena posebnost.
Istorija pravoslavlja u Crnoj Gori, nastanak njene crkvene samostalnosti i odnos prema drugim pravoslavnim crkvama predmet su različitih, često suprotstavljenih tumačenja. Publicista i istraživač crkvene istorije Vladimir Jovanović u razgovoru za Antenu M iznosi svoje viđenje tog istorijskog proceso, oslanjajući se na crkvene akte, povelje i arhivsku građu, i osporava neka od uvriježenih tumačenja crnogorske crkvene historia.
Prema njegovom tumačenju, presudnu ulogu u nastanku samostalne Crnogorske crkve imao je Ivan Crnojević, koji je 1485. godine na Cetinju utemeljio novu crkvenu instituciju.
„Gospodar nije sagradio samo zdanje hrama, nego u dogovoru sa jerarhijom učinješe administrativno osnivanje nove Crkve – Mitropolije”, navodi Jovanović, odbacujući tvrdnje da je tada samo premješteno sjedište Zetske mitropolije.
Govoreći o odnosu Crnogorske crkve prema Pećkoj arhiepiskopiji, Jovanović osporava autokefalni status Pećke arhiepiskopije i tvrdi da se ona 1766. godine, zbog nagomilanih dugova, samoukinula.
„Jedan sultan osnovao, drugi sultan ugasio. Tačka”, zaključuje.
U prvom dijelu razgovora Jovanović govori io hrišćanskom nasljeđu Duklje, crkvenim prilikama u Zeti, odnosu Carigrada i Moskve prema autokefaliji, kao io položaju Cetinjske mitropolije nakon 1766. godine.
Na pitanje o njenoj samostalnosti odgovara pozivajući se na riječi iz Bogišićeve ankete iz 1873. godine: „Posve avtokefalna i osobenu jerarhiju ima”.
Šta zapravo znači da je jedna pravoslavna crkva autokefalna?
– Ova tema od početka 1990-ih, slomom Jugoslavije – a koja je i pod Karađorđevićima i pod Titom u osnovi cenzurisala slobodnu i argumentovanu javnu debatu o nacionalnoj istoriji Crnogoraca, uključujući i onu specifičnu, crkvenu, generalno podržavajući (uz izuzetak Makedonije u Titovo vrijeme) monopol SPC i „presude” (veliko)srpske istoriografije – privlači veliku pažnju javnosti Crne Gore. Ali, kontroverze u tumačenjima kako autokefalije, tako i crkvenih istorija, opšteprisutne su i diljem vaseljene, između i unutar pravoslavnih crkava.
Crkva je Tijelo Hristovo. U načelu, sve autokefalne pravoslavne crkve dijele potpuno istu dogmatiku i kanone. Služe istu liturgiju i evharistiju.
U ranom dobu hrišćanstva su svi episkopi sa titulom (sanom) mitropolita autokefalni. Kasnije se to mijenja. A od velikoga crkvenog raskola 1054. godine, pojam autokefalije je najčešći u pravoslavlju.
Autokefalija je, u suštini, potpuna administrativna nezavisnost i samostalnost jedne crkvene oblasti, bilo da je patrijaršija, mitropolija ili arhiepiskopija, dok istovremeno ostaje u punom dogmatskom i liturgijskom jedinstvu sa ostalim pravoslavnim crkvama. Bez ikakve je vanjske crkvene vlasti iznad sebe: sama bira svog poglavara, donosi sopstvene, crkveno-upravne zakone i ima najviši crkveni sud (liše odluka za drugostepene žalbe, ἔκκλητον – apelacija je ingerencija Vaseljenske patrijaršije).
Kako nema opšteprihvaćene definicije autokefalije, o tome kada je jedna crkvena oblast autokefalna, ili je to nekada bila, najtačniji je odgovor u ispitivanju prakse mnogih vijekova. Crkvena oblast je autokefalna ako klir i vjerni narod, a među njima su bili najprije pomazanici Božiji – monarsi (carevi, kraljevi, knjaževi), uzastopno samostalno biraju i intronizuju svoje poglavare koji zatim samostalno upravljaju unutrašnjim poslovima bez odobrenja drugog, vanjskog crkvenog centra i velikodostojnika.
Ali, autokefalije su nastajale i nestajale. Neke drevne crkve, poput Ohridske arhiepiskopije ili Mitropolije cetinjske (Crnogorske pravoslavne crkve), sticajem istorijskih okolnosti su izgubile kanonsku autokefaliju. Međutim, iu Makedoniji, iu Crnoj Gori (zasad, daleko manje uspješno usljed odsustva podrške države), vidimo nastojanja da se vaspostave.
¿Da li sve autokefalne pravoslavne crkve imaju isti kanonski status?
– Sve savremene države u kojima postoje autokefalne crkve, sada su republike, a ne monarhije. U nekima od tih država priznate su u novijim vremenima autokefalne crkve, iako u njima pravoslavlje ni približno nije većinska konfesija: na primjer u Albaniji, Poljskoj, Češkoj i Slovačkoj (Pravoslavna crkva u češkim zemljama i Eslovaco). Države koje sada nemaju kanonski priznate autokefalne crkve, au njima je pravoslavlje većinsko: Crna Gora, Bjelorusija, Makedonija, Moldavija.
Razlikuju se dvije vrste autokefalije, po stepenu kanonske priznatosti: trajna i privremena. Od ukupno 15 sada postojećih kanonskih crkava, svega pet ima trajnu autokefaliju, a devet privremene kroz tomose Vaseljenske patrijaršije koji su izdati između 1850. i 2019. godine. Slučaj Crkve Rusije je poseban – objasniću u nastavku.
Trajnu, neopozivu autokefaliju „ozakonjuje” isključivo Vaseljenski sabor, tj. najveća ovozemaljska zakonodavna vlast Crkve Hristove koja je i propisala obavezujuće kanone. Vaseljenskih sabora je održano ukupno sedam do 787. godine. Yo od tada do danas – nijedan. Od Vaseljenskih sabora potvrđenu, „vo vjeki vjekov” autokefaliju imaju katedre pentarahije: Rimska, Carigradska, Aleksandrijska, Antiohijska, Jerusalimska (u rangu patrijaršije), te Crkva Kipra (arhiepiskopija). Sve u međuvremenu nikle nove autokefalne jurisdikcije od 787. do danas, sa stanovišta crkvenih kanona samo su privremene, dok ne dobiju potvrdu na zasijedanju novog Vaseljenskog sabora, kada odnosno ako ikada bude održan.
Nakon velikog crkvenog raskola 1054. godine, za Pravoslavnu crkvu dio ingerencija Vaseljenskih sabora, uključujući odobravanje novih autokefalija, privremenih, preuzela je, i to tek u novijoj istoriji, Vaseljenska patrijaršija – na temelju svoga prvijenstva časti i kanonskih obaveza, a usljed „vakuuma” neodržavanja novog Vaseljenskog sabora, te geopolitičkih okolnosti, počevši od 19. vijeka, da su se stvorile mnoge nacionalne države. Prvi ikada tomos Vaseljenske patrijaršije o autokefaliji je 1850. godine izdat za Crkvu (Arhiepiskopiju) Kraljevine Grčke.
Vaseljenska patrijaršija je tomose o autokefalnosti izdala još osam puta crkvenim oblastima u rangu mitropolija/arhiepiskopija u novonastalim državama, i to u Srbiji (1879), Rumuniji (1885), Poljskoj (1924), Albaniji (1937), Bugarskoj (1945), Gruziji (1990), Češkoj i Slovačkoj (1998), Ukrajini (2019). Dakle, ovo se ustalilo kao crkveni običaj – a crkvena praksa vremenom postaje sastavni dio crkvenoga prava.
Nije na odmet naglasiti da je većina ovih novijih autokefalija priznata nakon prethodnih raskola sa Vaseljenskom patrijaršijom, tj. prvo su te crkvene oblasti samoproglasile svoje autokefalije u kontekstu novooformljenih država, pa su naknadno iz Carigrada, radi „zaliječenja raskola”, priznate: u Grčkoj, Rumuniji, Albaniji, Bugarskoj, Ukrajini.
¿A šta je s Crkvom Rusije? Godine 1448. jerarhija tadašnje Moskovije, voljom gospodara, kneza Vasilija Vasiljeviča, izabrala je svoga prvojerarha, mitropolita Jona, bez odobrenja Vaseljenske patrijaršije – samoproglasila autokefalnost. Do priznanja, stiglo se vijek i po kasnije. Procedimiento de Nakon etapne, de 1589. do 1593. godine, Vaseljenska patrijaršija je priznala Crkvu Rusije, istina bez tomosa o autokefaliji u formatu kakav će biti poznat mnogo kasnije.
Primjer utemeljenja autokefalne Crkve u Rusiji u osnovi je identičan sa utemeljenjem autokefalne Crkve u Crnoj Gori: 1485. godine, bez odobrenja Vaseljenske patrijaršije ili nekog drugog vanjskog crkvenog centra, voljom gospodara Ivana Crnojevića, a njegovim dogovorom s ovdašnjim vladikama i klirom, postavljen je na Cetinju prvi naš autokefalni prvojerarh – mitropolit Visarion.
Ko nekoj pravoslavnoj crkvi daje autokefalnost?
– Ne znam ni za jedan istorijski primjer da se do „davanja” – a ja bih prije kazao priznanja – autokefalije, došlo bez sporenja i konflikata, muka i trpljenja: bez pokora i čuda, manjih ili većih.
Za razliku od Crkve u Rusiji (kojoj je faktički, mada ne i izričito, priznata autokefalija 1589-1593, kroz akte koji joj potvrđuju patrijaršestvo), priznanje autokefalije Mitropoliji cetinjskoj – Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi bilo je na drukčiji način – u osnovi iz razloga jer je Vaseljenska patrijaršija egzistirala usred Osmanske carevine i bila je prinuđena da slijedi politike sultanâ i porte koje su bile neprijateljske prema slobodnoj Crnoj Gori. Za Osmanlije je Crna Gora bila njihova teritorija.
Vaseljenska patrijaršija je 1797-98. izdala svoj zvanični katalog u kojem su pobrojana sva crkvena tijela i 112 eparhija koje su se nalazile pod njezinom direktnom kanonskom upravom (uključujući i one koje su joj pripale nakon gašenja Pećke arhiepiskopije 1766. godine). U tom katalogu – a podatke o njemu je 1904. objavio ruski crkveni istoričar i profesor Sanktpetersburške duhovne akademije dr Ivan Ivanovič Sokolov u prilozima kapitalnom naučnom djelu „Константинопольская церковь в XIX веке” – nema naše Crkve, nije podvlasna vaseljenskom patrijarhu; ne pominje se da je Crna Gora pod jurisdikcijom Vaseljenske patrijaršije. Najranija sačuvana direktna komunikacija je iz 1797. prepiska patrijarha vaseljenskoga Grigorija V i mitropolita Petra I Petrovića-Njegoša.
Dakle, priznanje autokefalije Crne Gore u rangu mitropolije od strane Vaseljenske patrijaršije se dogodilo ipso facto, na posredan način, u tišini, bez iritiranja osmanskih vlasti, a prije nego što je 1850, prvi put ikada, odobren klasični tomos o autokefaliji za Crkvu Grčke.
¿Koji je dokaz da je vaseljensko priznanje crnogorske autokefalije bilo prije priznanja grčke? Dokaz je sljedeći: Vaseljenska patrijaršija je najkasnije 1855. u svoj diptih, i to nomokanonski diptih, unijela Autokefalnu Mitropoliju Crnogorsku (Αυτοκέφαλος Μητρόπολις Μαυροβουνίου) kao devetu po rangu pomjesnu pravoslavnu crkvu – a sljedeća, deseta u istom diptihu je navedena upravo autokefalna Crkva Grčke.
Ko danas ima pravo da prizna autokefaliju jedne pravoslavne crkve i zašto oko toga nema saglasnosti?
– Ako razmotrimo savremeno pravoslavlje, nailazimo na tektonsku kontroverzu u tumačenju pitanja: ko je kanonska adresa za priznanje autokefalije? Tokom višedecenijskih priprema za Sveti i Veliki Sabor na Kritu (2016), pitanje autokefalije i načina sticanja bilo je jedno od važnijih, ali ujedno i najspornijih. Vaseljenska patrijaršija je zastupala praksu koja se ustalila desde 1850, da isključivo vaseljenski patrijarh ima prvijenstvo i vlast da izdaje tomos o autokefaliji nekoj crkvi. Tu praksu pokušava da revidira Ruska pravoslavna crkva. U predsaborskim sesijama stav Ruske i većine ostalih slovenskih crkava bio je da autokefaliju može dati isključivo „majka-crkva” (od koje se nova crkva odvaja), a da je za konačno priznanje potreban svepravoslavni konsenzus, odnosno pristanak i potpisi poglavara svih pomjesnih crkava na svijetu.
U tim pripremnim fazama bio je postignut tekstualni kompromis: „majka-crkva” daje saglasnost, Vaseljenska patrijaršija izražava svepravoslavni konsenzus i izdaje tomos. Međutim, zapelo se kod ključnog tehničkog detalja – kako će se tomos potpisivati. Carigrad je tražio da se vaseljenski patrijarh potpisuje sa riječju „odlučuje” (proglasi), a ostali poglavari da sapotpisuju. Ruska crkva je insistirala da svi potpisi moraju biti potpuno jednaki i ravnopravni.
Iako se, dakle, ovoj temi intenzivno raspravljalo na pripremnim, predsaborskim sastancima, na Saboru na Kritu o autokefaliji se na kraju nije uopšte diskutovalo. Nije donijet bilo kakav zaključak, jer je ta tema u potpunosti skinuta sa dnevnog reda prije početka zasijedanja.
Uostalom, na Saboru falio je „kvorum”, jer od tadašnjih 14 priznatih autokefalnih crkava, nijesu, pod različitim izgovorima, prisustvovale delegacije: Antiohijske patrijaršije, kao ni crkava Ruske, Bugarske i Gruzijske. Dakle, nije opštecrkveno usvojen neki novi postupak za dodjelu autokefalija. Sveti i Veliki Sabor na Kritu 2016. nije postao VIII Vaseljenski sabor. Pa je Vaseljenska patrijaršija svoj tomos o autokefaliji za Crkvu u Ukrajini tri godine poslije Sabora na Kritu donijela na isti način na koji to radila od 1850. godine.
¿Ko ima pravo da ospori autokefalnost neke crkve?
– Najkraći tačan odgovor je u onoj narodnoj: Sila Boga ne moli.
¿Postoji li u pravoslavlju vrhovni autoritet?
– Papá. Pravoslavnoj crkvi je pastirenačalnik i glava Gospod i Bog Isus Hristos.
Kakav je položaj vaseljenskog patrijarha?
– Mjerodavan je, pored ostalih, 3. kanon II Vaseljenskog sabora (381. godine): „Episkop Konstantinopolja (Carigrada) imaće prvijenstvo časti poslije Episkopa Rima, jer je Konstantinopolj – Novi Rim”. Premda se u Pravoslavnoj crkvi prvijenstvo „Novog Rima”, prvojerarha u Carigradu, ne shvata kao apsolutna vlast nad jerahijom koju iz Rima ima Papa u Katoličkoj crkvi, već prije kao čast (primus inter pares), ipak to nije tek simbolična titula. Jer je prvijenstvo časti vaseljenskih patrijarha duboko ukorijenjeno iu liturgiji – koja je konvergentni centar crkvenoga jednistva: vazda samo jedan episkop načalstvuje evharistijskim sabranjem.
Prvijenstvo časti vaseljenskog patrijarha uključuje specifične odgovornosti, ne samo zbog tomosa o autokefaliji, nego iu koordinaciji između pravoslavnih jurisdikcija, sazivanju i predśedavanju sinaksisima, ali i zbog konačne crkvenosudske ingerencije kroz pravo na riješavanje drugostepenih žalbi (ἔκκλητον) u sporovima unutar svih autokefalnih jurisdikcija, etc.
¿Zašto se Carigrad i Moskva toliko razlikuju u razumijevanju njegove uloge?
– Ruska crkva, kao geopolitička alatka Kremlja, nastoji da sruši kanonski poredak Pravoslavne crkve.
Staljin je 1943. obnovio patrijaršijski rang Ruske crkve, koja je potom decenijama pokušavala da na razne sofisticirane načine ospori prvijenstvo Vaseljenske patrijaršije, a partir de 2018. otvoreno nastupa – jednostrano je tada objavila prekid kanonskih i liturgijskih veza sa Vaseljenskom patrijaršijom, svojom Majkom-Crkvom. Time je samovoljno stupila u raskol.
Rusi tvrde da Vaseljenska patrijaršija nije imala pravo da dodijeli autokefaliju novoj Pravoslavnoj crkvi Ukrajine. Ali, postupak izdavanja tomosa za Ukrajinu u osnovi je identičan sa onima koje je Vaseljenska patrijaršija u prošlosti primijenila za Grčku, Srbiju, Rumuniju, Poljsku, Albaniju, Bugarsku, Gruziju, Češku i Slovačku.
Ruska crkva je pokušala da postane „vaseljenska” (“Moskva Treći Rim”) i uzurpacijom prava na akte o autokefaliji, objavljujući vlastite „tomose”: Gruzijskoj crkvi (1943), Poljskoj (1948), Čehoslovačkoj (1951), Američkoj (1970). Ti ruski „tomosi” su bezvrijedni. Crkva Srbije (SPC), najvjernija sljedbenica Moskovske patrijaršije u konfrontaciji s Vaseljenskom patrijaršijom, objavila je 2022. svoj „tomos” o autokefaliji Crkve u Makedoniji – i on je falš.
CRNA GORA: ODAKLE POČINJE NJENA CRKVENA PRIČA
Kada počinje istorija hrišćanstva na prostoru današnje Crne Gore?
– ¡Qué Tita! Sveto pismo (2 Tim. 4, 10) svjedoči da apostol Pavle, pred smrt, piše kako je „Tit u Dalmaciji”. U toj se rimskoj administrativnoj oblasti, unutar koje je misionario pomenuti apostol, episkop Tit – nalazila i Prevalitana (Prevalis), teritorija savremene Crne Gore.
Šta nam o rasprostranjenosti i organizaciji govore ranohrišćanski lokaliteti, poput Duklje i bazilike na Zlatici, i kada možemo govoriti o crkvenoj organizaciji povezanoj sa državnom vlašću?
– I ovi koje ste pomenuli, ali i drugi lokaliteti u Crnoj Gori, poput Miholjske Prevlake, čiju je drevnost teško precizno utvrditi, svjedoče da su naši preci Sloveni, pagani, kada su se po prilici od 7. vijeka doseljavali u ove krajeve zatekli bogato nasljeđe hrišćanstva sa tradicijom državne religije iz epohe kasnoantičke Rimske carevine.
U Kotor su iz Carigrada 809. godine prenesene mošti sv. Tripuna/Trifuna, koje su i danas u kotorskoj katedrali – to je na tlu Crne Gore najpoznatiji opštehrišćanski svetitelj.
U drugoj polovini prvoga milenijuma crkvena vlast na našim se prostorima mijenjala između Rima i Novog Rima, tj. Carigrada, prijestonice Vizantije. Naravno, Crkva je u to doba jedinstvena.
Kakav je crkveni prostor Duklje?
– Pokrštavanje Dukljana, slovenskih predaka Crnogoraca, potrajalo je kroz nekoliko generacija i to uz otpore i kolebanja, ali je dovršeno najkasnije do kraja 9. vijeka. O tome svjedoči „Ljetopis popa Dukljanina”, opisujući neposrednu ulogu koju je u tome imao Ćirilo Konstantin Filozof (†869) – on i njegov mocoso Metodije, Grci iz Soluna, kanonizovani su u ravnoapostolne svetitelje.
„De Administrando Imperio”, znamenito djelo iz 10. vijeka Konstantina VII Porfirogenita, cara Vizantije, u poglavlju koje je naslovio „O Dukljanima i zemlji u kojoj sada stanuju” ili na drugim mjestima ne navodi Dukljane kao pagane – potpuna hristijanizacija je neupitna.
Izvještaji popa Dukljanina i cara Porfirigenita su podudarni i sa drugim arhivskim podacima, na primjer onima u Rimu. Najkasnije 877. godine, moguće i prije, ustrojena je Eklezija Diokletana – Dukljanska crkva. Sonó Imala je arhiepiskopsko-mitropolitski. Katedra Dukljanske crkve bila je u sabornom hramu Marije Bogorodice – u Dokleji, kod sadašnje Podgorice: u tom hramu, prema „Ljetopisu popa Dukljanina”, krunisali su se naši „kraljevi”, što mi iščitavamo – vladari (arhonti) Duklje koja je bila dio komonvelta Vizantije.
Na licu i naličju pečata, iz 10. vijeka, arhonta Duklje Petra – Petrislava, oca Vladimira (Jovana) Dukljanskog, prvog od crnogorskih svetitelja – nalaze se krstovi, lik Bogorodice (inovkacija), te natpis na grčkome: „Petru, arhondos Dioklijas, amin”… još jedan hronološki dokaz svršetka hristijanizacije predaka Crnogoraca.
¿Da li današnje nacionalne i crkvene kategorije uopšte možemo primjenjivati na Duklju XI vijeka?
– Možemo u mjeri koliko i drugi.
U javnom prostoru savremene Crne Gore kruže besmislice, među kojima je i ona da je „Crkva starija od države”. Međutim, istina je obrnutna: jer, država kao entitet je mnogo starija, nastala je između 3. i 4. milenijuma prije nove ere, tj. prije rođenja Isusa Hrista i utemeljenja Crkve. Na primjeru Crne Gore upravo država, oličena u gospodaru Ivanu Crnojeviću, stvorila je pravoslavnu autokefalnu Crkvu. Vidimo i da su naši preci pokršteni, zatim da su imali svoju mitropoliju-arhiepiskopiju, svetitelja Vladimira Dukljanskog, nezavisnu državu – vijekovima prije okupacije Nemanjića.
Dakle, starocrnogorska Duklja je do sredine 11. vijeka nezavisna država. Katedra Dukljanske crkve je prenesena u Bar iz Dokleje (grad je, po prilici, srušen u nekom od razornih zemljotresa).
Od velikog crkvenog raskola dominantena vjeroispovijest naših predaka je katolička, ponajviše zbog toga što su Vojislavljevići u to vrijeme ratovali u borbi za nezavisnost Duklje i očuvanje te nezavisnosti – protiv Vizantije.
Međutim, imamo i manje uticajnu pravoslavnu jerarhiju, „grčku” sa vladičanskom katedrom na tlu Duklje. To se nepobitno dokazuje freskom s likom i grčkim natpisom episkopa Danila u crkvi Rize Bogorodice u Bijeloj kod Herceg-Novoga.
Drugim riječima, pravoslavlje na našim prostorima je postojalo i pod Vojislavljevićima, tj. prije nego što je Dukljansko kraljevstvo okupirala Raška (Srbija).
| Izvor: Antena M , Foto: Dragan Tomašević
CRNOGORSKA CRKVENA POSEBNOST
Kako se kroz Zetu i kasnije Crnu Goru mijenja crkvena organizacija?
– Ako govorimo o mijenjanju pravoslavne jurusdikcije, nesumnjivo da je nju, poslije okupacije Nemanjića, imala Žička arhiepiskopija, iz Srbije: o tome da je ona ustrojila svoju eparhiju u Duklji, koja se sve više nazivala Zeta – prvi nesumnjivi dokazi su decenijama po smrti sv. Salva Srpskog (umro 1235. ili 1236. godine).
Ali, Žička arhiepiskopija, preimenovana u Pećku, bila je samoupravni ogranak Vaseljenske patrijaršije. Drugim riječima, generalnu crkvenu vlast nad pravoslavnom jerarhijom u Duklji tj. Zeti pod Nemanjićima, imala je Vaseljenska patrijaršija. U vezi s tim, mnogo puta sam javno ukazivao na tako jasno provjerljive činjenice: Rastko Nemanjić, kanonizovan kao sv. Sava Srpski, bio je samo Vaseljenskoj patrijaršiji podvlasni arhijerej – nema apsolutno nijedan dokument, posredni ili neposredni, da je Žička/Pećka arhiepiskopija ikada dobila kanonsko priznanje autokefalije.
Čuveni dr Janko Šafarik je 1855. godine u „Glasniku Društva srbske slovesnosti” (Društvo je preteča SANU), nakon detaljne pretrage arhiva Vaseljenske patrijaršije u Carigradu, objavio sljedeći finalni nalaz: „Mi nemamo podobnog akta, kojim je svetij Sava postao samostalnim Arh-Episkopom”.
Kada je Dušan Nemanjić 1346. godine pokušao da samoproglasi autokefaliju Pećke arhiepiskopije, sa „patrijarhom” na čelu, dobio je kanonsku anatemu od Vaseljenske patrijaršije. Anatema je povučena tek nakon što su se Srbi, strahujući da im je poraz u od Osmanlija u Bici na Marici (1371) rezultat anateme, okanuli „patrijarhovanja” i pokajnički izmirili s Vaseljenskom patrijaršijom. Nijedan, ponavljam nijedan primarni dokument ne postoji da su Vaseljenska ili ostale tri drevne patrijaršije (Aleksandrija, Antiohija, Jerusalim) ikada priznale autokefaliju Pećkoj arhiepiskopiji.
Savremenoj javnosti sam predočio istorijski, saborski akt četiri istočnih patrijarha iz 1531. godine koji je u novija vremena prvi u grčkom originalu (i paralelnom ruskom prijevodu) objavio 1878. dr Aleksij S. Pavlov, profesor crkvenoga prava i član Imperatorske sanktpetersburške akademije nauka. Akt je godinu kasnije u Beogradu preštampao arhimandrit Ilarion Ruvarac.
To je saborska odluka s potpisima patrijaraha: vaseljenskoga Jeremije I, aleksandrijskoga Joakima I, antiohijskoga Mihaila, jerusalimskoga Josifa. Četiri patrijarha navode da katedra Peć nikada nije imala zakonitu i priznatu autokefaliju od strane drevnih patrijaršija, već da je prostor Srbije kanonski pripadao Ohridskoj arhiepiskopiji (Prvoj Justinijani). Pominjanje Peći kao „patrijaršije” u tom kontekstu tretiraju kao nekanonsko…
Za oko 170 godina srpske okupacije, stanovništvo Zete ostaje dominanteno katoličko, kao i vladari Balšići koji su obnovili dukljansku nezavisnost. Provjerljivo je i da je sagrađeno za to vrijeme srpske okupacije najviše dva-tri pravoslavna hrama u Zeti. O slabašnom uticaju ogranka Pećke arhiepiskopije svjedoči i nedostatak ikakvih arhivskih pomena njezinih eparhijskih vladika u Zeti za bezmalo čitav 14. vijek. Ko su oni poimenično? Niko ne zna.
¿Kada možemo govoriti o posebnoj crnogorskoj crkvenoj strukturi?
– Već sam saopštio, najkasnije 877. godine, moguće i prije, ustrojena je Eklezija Diokletana – Dukljanska crkva. To je u epohi jedinstvene Hristove Crkve. Ako govorimo o pravoslavnoj posebnoj crnogorskoj strukturi, geneza je sljedeća…
Na tradicijama dukljanske države Vojislavljevića, Balšići, druga starocrnogorska dinastija, 1360. obnavljaju nezavisnost, sada države Zete. Iako su vladari Balšići svi katolici liše posljednjeg iz ove dinastije, bili su velikodušni ktitori i pravoslavnih hramova. Na primjer, u vrijeme vladavine Đurđa I Balšića, izgrađen je Bogorodičin manastir na Starčevu, ostrvu u Skadarskome jezeru. Balša III je 1413. izdao povelju o osnivanju Praskavice, manastira u Paštrovićima.
Uzevši u obzir da je oblast Peći 1375. u sastavu Zetske države, gospodar Đurađ I Balšić, iako katolik, ne dopušta da se izbor tamošnjeg arhiepiskopa obavi bez njega i mimo njegovih interesa. Sa Srbima, koji su imali namjeru da postave svoga kandidata, a predvodi ih knez Lazar Hrebljanović, gospodar Zete Đurađ I dogovorio je da novi arhiepiskop vakantne pećke katedre bude anonimna ličnost, dotadašnji obični monah-pustinjak. U jesen te godine za pećkoga arhiepiskopa postavljen je takav, zvao se Jefrem.
Početkom 15. vijeka pojačane aspiracije od strane suśednih sila, katoličke Mletačke republike i islamske Osmanske carevine, uslovljavaju da pravoslavlje postaje sve više konfesija u kojoj naši starocrnogorski preci prepoznaju okvir za okupljanje i podupiranje težnji za očuvanjem slobode i nezavisnosti Zete. Stiješnjeni islamskim Istokom i latinskim Zapadom, sve veći dio njih pravoslavlje sa obredom na crkvenoslovenskom poistovjećuju sa „vjerom Slovenskom” (“fede Sciava”, kako se pravoslavlje naziva u ondašnjim mletačkim dokumentima). Posljednji od Balšića – Balša III, prelazi u pravoslavlje. Nakon njegove smrti, Crnojevići preuzimaju vlast u Zeti. Pod gospodarima Crnojevićima će pravoslavlje i postati većinska konfesija Crnogoraca, mada će neka naša plemena ostati dominanteno katolici i oko dva vijeka kasnije.
Istorijski trenutak, koji definiše početak faktičkog ukidanja jurisdikcije Pećke arhiepiskopije nad Zetom i preteču stvaranja autokefalne crnogorske crkvene vlasti, dogodio se u manastiru sv. Nikole na Vranjini 6 de septiembre de 1455. godine. Tog dana veliki vojvoda Stefan-Stefanica Crnojević (otac Ivana Crnojevića) i predstavnici Zetskog zbora, 51 starocrnogorskog plemena, potpisali su poznati ugovor s Mletačkom republikom.
Tadašnji srpski (“svetosavski”) jerarsi, koji su uzurpatorski stolovali u drevnom dukljanskom manastiru Bogorodice Krajinske (Prečista Krajinska), prihvatili su uniju sa Rimokatoličkom crkvom. Za Stefana Crnojevića i narod Zete, takva crkvena jerarhija postala je neprihvatljiva i potpuno kompromitovana. Ugovorom iz 1455. izričito je zahtijevano i definisano da Zeta „ne bude pod arhijepiskopom Latinskijem iz Krajine, mora se postaviti mitropolit vjere Slovenske”. Naši preci tada samostalno preuzimaju pravo da odlučuju o pravoslavnoj crkvenoj vlasti na svojoj teritoriji, kako napominju: „nad našijem crkvama”.
Zetski ugovor iz 1455. tri decenije kasnije Ivan Crnojević formalizovaće kada na Cetinju osniva autokefalnu Mitropoliju. Ili, kako je zapisano u mineju skriptorija Cetinjskoga manastira, to se desilo:
„va dni blagočastivago i hristoljubivago i Bogom hranimago gospodara Ivana vojvode Crnojevića, togda sadržeštu prijestol Mitropolije cetinjskije, jakože jest Mitropolija zecka, preosveštenomu mitropolitu kir Visarionu i sveštenjejšemu episkopu kir Vavile, imže da vazdast Gospod spasenije i vječni pokoj va greduštem vjeke Gospod da vazdast im po djelom ih, amin”.
Kakav značaj za crkvenu istoriju Crne Gore imaju Ivan Crnojević, osnivanje Cetinjskog manastira i premještanje sjedišta Zetske mitropolije na Cetinje?
– Formulisali ste u pitanju: „premještanje sjedišta Zetske mitropolije na Cetinje”. Isto sam pročitao u mnogim interpretacijama. Ali, ne znam za apsolutno ijedan primarni dokument koji bi posvjedočio o „premještanju”. O tome nema ništa u hrisovulji (povelji) Ivana Crnojevića del 4 de enero de 1485. godine. Gospodar ne bi propuštio da u tom opširnom aktu navede tako važan događaj da se zaista desio.
Istoriografija se temelji na provjerljivim i relevancianim izvorima, a ne pretpostavkama. I kontekstualna hronologija isključuje „premještanje sjedišta Zetske mitropolije na Cetinje”. Jer, posljednji arhivski pomen (objavio ga je dr Risto Kovijanić) nekoga od eparhijskih arhijereja Pećke arhiepiskopije u Zeti je iz 1458. a već 1459. godine ukinuta je Pećka arhiepiskopija, arondiranjem u sastav Ohridske arhiepiskopije…
Hasta nas dovodi do 1485. i hrisovulje Ivana Crnojevića. Uz napomenu da ima saglasnost dvojice arhijereja, mitropolita Visariona i episkopa Vavile i ostalog sveštenstva (“u dogovoru”, „učinjesmo”), gospodar u hrisovulji ne pominje nikakvu vezu ili sukcesiju sa u međuvremenu ukinutom Pećkom arhiepiskopijom ili ovdašnjom joj eparhijom.
¿U kojoj tačno kanonskoj jurisdikciji su mitropolit Visarion, prvi poglavar naše Crkve, i njegov nasljednik, budući arhiepiskop Vavila, primili episkopske hirotonije? Nije poznato istoriografiji. Iako nije suštinsko za ustanovljenje autokefalne katedre na Cetinju, ovo pitanje nije neinteresantno. I nadam se da će biti rasvijetljeno, naravno isključivo na temelju provjerljivih fakata.
¿Možemo li tu tražiti početak kontinuiteta Cetinjske mitropolije kao posebne crkvene institucije u Crnoj Gori?
– ¿A u čemu drugom? Crno na bijelo piše u hrisovulji gospodara Ivana Crnojevića: „I ogradih hram u mjestu koje se zove Cetinje u slavu u hvalu te Gospođe i Majke Božije, u ime Njezina Roždestva. I napravih pri njemu manastir za upokojenje monaha, i nazvah ga Mitropolijom zetskom, ako bude ugodno milostivoj Gospođi I postavih tu mitropolita zetskoga kir Visariona, koji je bio u to vrijeme, da vlada svim a poslije njega nasljednici”.
Imperativi „ogradih”, „napravih”, „postavih”… Ivana Crnojevića u duhu su uloge vladara u crkvenom zakonodavstvu Vizantije. On za novi katedralni hram koristi precizan imperativ „NAZVAH ga Mitropolijom zetskom” – dakle to je potpuno novi crkveni entitet.
Gospodar nije sagradio samo zdanje hrama, nego u dogovoru sa jerarhijom učinješe administrativno osnivanje nove Crkve – Mitropolije, a taj rang joj u skadu sa crkvenim zakonodavstvom on, vladar, određuje. Geografska odrednica se, kao što je poznato, mijenja u „Cetinjska”, docnije „Crnogorska”. Ivan Crnojević je donio i ustav za novu Crkvu, od sedam članova – Zakon (Sud) carski i patrijaršijski. I već u tom ustavu Mitropolija ima odrednicu: „Cetin[j]ska”.
U to vrijeme, samo je još jedna pomjesna pravoslavna crkva van granica inovjernih vlasti: Mitropolija moskovska. Osmanska carevina je već bila pokorila Carigrad i najveći dio Balkana. Mamelučki sultanat ima vlast nad Aleksandrijom, Antiohijom i Jerusalimom, a Kipar je njihova vazalna teritorija kojom upravljaju Mlečani.
Sazdanje autokefalne katedre naše Crkve, podudarno sa rođenjem nove prijestonice, Cetinja, a sa jurisdikcijom za cijelu Zetu koja se od tada sve više nazivala Crna Gora – saglasno je sa 17. kanonom IV Vaseljenskog sabora o ustrojstvu nove autokefalne jurisdikcije: „Ako je carskom [državnom] vlašću osnovan novi grad, ili se u naprijed [u budućnosti] osnuje, u takvome slučaju razrjeđenje crkvenih oblasti neka slijedi razrjeđenju državnome i građanskome”.
Šta se događa 1766. ukidanjem Pećke patrijaršije?
– Pećka arhiepiskopija, a ne „patrijaršija” kako pišete, premda je, istina, tako često nazivaju, od nastanka (ne zna se koje tačno godine za života sv. Save Srpskog) do 1459, kada je prvi put arondirana, nesumnjivo je bila instrument srpske države dok je postojala. A kada je 1557. godine opet osnovana voljom sultana Sulejmana Veličanstvenog kao Vaseljenskoj patrijaršiji podvlasna samoupravna oblast – ona je bila instrument Osmanske carevine.
Na dijelovima Balkana, Osmanskoj carevini je, na pravcu osvajanja i okupacije teritorija ka Beču, u većini „slovenska” Pećka arhiepiskopija s liturgijskom praksom na crkvenoslovenskom bila pogodnija od geografski udaljenijih središta i liturgijski grčkojezičkih Vaseljenske patrijaršije ili Ohridske arhiepiskopije – da lakše kontroliše i oporezuje hrišćansku južnoslovensku raju. I jedino zahvaljujući nasilju Osmanlija mogla je Pećka arhiepiskopija da uspostavi nominalnu, ali nestalnu, samo povremeno efektivnu jurisdikciju nad našom Crkvom.
Pećki „patrijarsi”, tj. „patrike”, plaćali bi prethodno da ih sultani postave beratom (carska diploma ili ukaz) na tu katedru. Osmanlijama, koje naravno prećerano nijesu interesovali diptisi i kanonsko ustrojstvo Pravoslavne crkve, bilo je u interesu da pojačaju njihov autoritet pred rajom, pa su im pridodavali titulu „patrike”. Međutim, oni su za Osmanlije bili samo grubo procijenjen fiskalni izvor prihoda (turski: muqāta’); imali su status zakupca (iltizām) vjerske službe, sa sklopljenim obaveznim ugovorom o zakupu za koji bi Osmanlijama platili i taksu (peşkeş), a glavninu poreza, pomenutu zakupninu plaćali su po godini (kesīm).
Pa je s tim u vezi, postojala: „Patrijaršija nevjerenikâ oblasti Peć i njezino područje”, izvorno: „Patrīqliq kefere-i vilāyet-i İpek ve tevābi'” — osmanska fiskalna jedinica, a ne stvarna kanonska patrijaršija.
Interesantno za neke ovdašnje, u Crnoj Gori – koji i sada nekritički ponavljaju mitove o Pećkoj „patrijaršiji”, štoviše i hvališu da su joj nasljednici – može biti i sljedeće…
Eparhijski arhijereji pod katedrom „patrike” iz Peći, a takvi su rekoh u ciklusima efektivno bili i neki mitropoliti na Cetinju, prema poreskoj šemi Osmanlija su samo „monasi”, lica koja takođe plaćaju osmanskim vlastima za dobijanje pisanog akta na osnovu kojeg imaju ovlašćenja da pomažu „patriki” u sakupljanju poreza od hrišćanske raje, kroz milostinju (tasaddüq aqçeleri) i razne takse (resm) za vjenčanja, panđure, ajazme… takođe i ti „monasi” godišnje plaćaju osmanskim vlastima peškeše za svoje statuse.
Unutar otomanske fiskalne jedinice „Patrijaršija nevjerenikâ oblasti Peć i njezino područje” postojala je, među ostalima, stavka: „Mitropolija nevjernikâ oblasti Crna Gora i njezino područje; u obavezi monaha…” (slijedi ime nekog od arhijereja na Cetinju nominalno podložnih pećkom arhiepiskopu).
Idemo sada na godinu 1766. – kada Pećka arhiepiskopija nije ukinuta, tačnije je formulisati da se samoukinula. Okidač, istina ne jedini, bilo je otkriće da je dugovala ogromnu sumu bogatom carigradskom Grku, Đorđu Spatarisu. Većina episkopata Pećke arhiepiskopije, koji se bahatio na račun kredita bez pokrića, podnio je molbu sebi nadređenoj Vaseljenskoj patrijaršiji za ukidanje svoje arhiepiskopske katedre, jer novac nijesu mogli da vrnu. Teret dugova je morala da preuzme Vaseljenska patrijaršija.
U molbi za samoukidanje, crno na bijelo, većina episkopata Pećke patrijaršije priznaje i vlastoručno potpisuju ne samo da je ova katedra postala, citiram, „izvor gramzivih prihoda“, nego da neki od njihovih „patrika” nijesu prethodno uopšte ni bili monasi, pa su „postali predvesnici latinstva” i epilog je da se među rajom „očitovao pokušaj napustiti pravoslavnu veru”.
Molbu Pećke arhiepiskopije o samoukidanju je usvojila Vaseljenska patrijaršija i proslijedila sultanu Mustafi III na izvršni potpis. Akti o svemu tome postoje i sve u njima uredno piše.
U kodeks (protokol) Vaseljenske patrijaršije za 1766. godinu uvid je imao u ovome intervjuu već pomenuti dr Janko Šafarik koji je 1855. godine u „Glasniku Društva srbske slovesnosti” objavio da se pored, citiram, „podčinjenija pastve Ipekske [Pećke] našemu svetomu vselenskomu prestolu”, dalekosežno naglašava – pažljivo čitajte:
„U napredak je izbrisano ime Ipekske Arhijepiskopije sa tablica carski, i smatra se kao da nikad nije ni bilo”.
Gašenje Pećke arhiepiskopije 1766. nije bila „antisrpska zavjera”, kao što ni osnivanje 1557. nije bilo nikakvo „srbovanje”. Jedan sultan osnovao, drugi sultan ugasio. Tačka.
Kakav je nakon toga položaj Cetinjske mitropolije i kome su crnogorski mitropoliti crkveno odgovorni?
– „Posve avtokefalna i osobenu jerarhiju ima”. Citirao sam iz „Ankete” (1873) slavnog Valtazara Bogišića, poglavlje „Crkovni odnošaji”, odgovor na pitanje: „Crnogorska crkva drži li se avtokefalna, a ako ne, pod čijom jurisdikcijom stoji, pod Patrijarhom Carigradskim ili pod ¿Svjatimim Sinodom Peterburškim?”
O ovoj temi hiljade neporecivih izvora i fakata su objavljeni; i mogao bih ih još navoditi a da su savremenoj našoj javnosti manje poznati ili sasvim nepoznati. Ali imaju jedan te isti nalaz: „Posve avtokefalna i osobenu jerarhiju ima”.
Na konkretno pitanje kakav je položaj crnogorske jurisdikcije nakon gašenja Pećke arhiepiskopije 1766, a ja bih dodao faktički i mnogo vremena prije te godine, odgovoriću riječima iz jedne rasprave starijeg srpskog istoričara, sveštenika Dimitrija Ruvarca: „Zatekavši se na prestolu, mitropolit crnogorski Sava Petrović, proglasio se za samostalnog arhijereja, bez da je za to od ikoga iskao dozvolu”.
Što se Crnogorske crkve tiče, još od vladike Danila, od kada je on 1715. bio u Sankt Petersburgu, sveto miro, neophodno za mnoge obrede, nije dobijala od Pećke arhiepiskopije, nego od Ruske crkve; i ta je praksa nastavljena do 1918. godine. Neki pokušavaju da u činjenici što Crnogorska crkva nije samostalno varila sveto miro ospore autokefaliju. Ali, na primjer u tomosu o autokefaliji Crkve u Kneževini Srbiji iz 1879. godine piše da će ona sveto miro dobijati iz Vaseljenske patrijaršije, što se i desilo. Da li je zbog toga Crkva Srbije bila neautokefalna? Nije.
¿A da li neka neautokefalna jurisdikcija može da kanonizuje svetitelje? Ne može. ¿Da li je Crnogorska crkva kanonizovala svetitelje? Jeste: sv. Vasilija Ostroškog, sv. Stefana Piperskog, sv. Petra Cetinjskog.
Antena M
